زنان و فرهنگ اسلامي: يک پروژه دانشگاهي بلند پروازانه

مصاحبه شونده: پروفسور سُعاد جوزف

منبع:رليجيوسکوپ

ترجمه: سعيد پاکتچي spinfo@gawab.com 

ٰ يک پروژه ميان رشتهاي، ميان تاريخي و جهاني که زنان و فرهنگ هاي اسلامي را در بر ميگيرد ٰ ؛ سُعاد جوزف، استاد انسان شناسي و مطالعات امور زنان و جنسيتي دانشگاه ديويس کاليفرنيا، و مدير برنامه تحقيقاتي خاورميانه/آسياي جنوبي، پروژه بلند پروازانه خود را چنين توصيف ميکند. پروفسور جوزف نويسنده چندين کتاب است. وي متولد کشور لبنان و سردبير دايرة المعارف زنان و فرهنگ اسلامي (EWIC)[i] است.

کتاب کامل شامل شش جلد ميگردد. اين شش جلد پيشتر توسط انتشارات Brill به چاپ رسيده است. هر يک از اين مجلدات داراي 600 الي 700 صفحه است. تقريباً بيشتر متخصصين مرتبط با موضوع کتاب، که بيش از 1000 نفر ميشوند و از سراسر دنيا به اين طرح پيوسته اند را ميتوان جزو نويسندگان و مولفين ان مشاهده کرد. با اين همه کتاب بسيار روان و خواندني است و حتي دانشجويان ترم پايين هم خواهند توانست براحتي از آن استفاده کنند.

همواره وقتي صحبت از مسئله اسلام ميشود، ناچار روي سخن به سوي زنان کشيده ميشود. بايد از وجود يک مرجع خوب استقبال کرد که کساني را که ميخواهند در اين مسئله عميقتر بيانديشند را بدرستي راهنمايي ميکند. نشريه رليجيوسکوپ براي کسب اطلاعات بيشتر درباره پروژه فوق و مسئل مربوطه مصاحبه اي با پروفسور جوزف ترتيب داده است. (تاريخ مصاحبه مربوط به مدتها پيش است)

رليجيوسکوپ – شما در لبنان متولد شدهايد و بسياري از کارهاي علمي شما مربوط به اين منطقه است. ميشود بگوييم پروژه EWICزاييده تجربيات تاريخي شخصي و تحقيقات ميداني خودتان در لبنان است؟ يا اينکه برخواسته از مسائل مرتبط با اسلام و زن است که در غرب با آن برخورد کردهايد؟

سُعاد جوزف – البته ميتواند افتخاري براي من باشد، اما در واقع ايده دايرة المعارف زنان و فرهنگ اسلامي مال ناشر آن يعني انتشارات Brill است و نه متعلق به من. پري برمن، دبير سابق انتشارات Brill در سال 1994 با من درباره اين پروژه صحبت کرد. متاسفانه، پيش کليد خوردن اين پروژه وي انتشارات فوق را ترک کرد. EWIC زنديگينامه خودش را دارد؛ درست مثل داستاني که نوشته ميشود. وقتي در سال 1995 سردبيري آن را قبول کردم، نه تصوري از شدت کاري داشتم که بايد صورت ميپذيرفت و نه از شکل و صورتي که قرار بود EWIC به خودش بگيرد. ميشود گفت EWIC هنوز EWIC نشده بود. وظيفه من ترتيب دادن گروه مولفان آن بود که از عهده آن برآمدم و نيز اينکه همزمان با شکل و حالت گرفتن طرح، خود را براي بازپردازي آن آماده کنم.

شکي نيست که تاريخچه زندگي شخصي من در لبنان و تحقيقات ميدانيم در آنجا و نيز مسائل کربوط به اسلام و زنان در غرب مرا در مراحلي حياتي در طول پروژه راهنمايي کردهاند. اما شايد حياتي ترين کار براي پروژه تبادل اطلاعات پوياي من با اعضاي هيئت تحريريه و ناشر بوده است. ما در هيئت تحريريه چهار انسان شناس، يک مورخ، يک دانشمند علوم سياسي و يک اديب، و يک دانشمند علوم ديني داشتيم که همگي از خاور ميانه، آسياي جنوب شرقي و ايالات متحده به جمع ما آمده بودند.اعضا تربيت تحصيلي و پسا تحصيلي گوناگوني داشته و از فرهنگ هاي کاملاً مختلف از نظر تئوريک آمده بودند. ما در داشتن تعهد به فمينيسم داراي وجوه مشترکي بوديم اما داراي عقايد يکساني درباره فمينيسم نبوديم. هر يک از اعضاي هيئت تحريريه از يک کشور، يک نژاد و يک پيشينه مذهبي مختلف آمده و هر يک از آنها از پس زمينه هاي متفاوتي در تحصيلات و مطالعات اسلام و زنان در ارتباط با فرهنگ هاي اسلامي برخورد دار بودند. EWIC به طور مداوم کودک در حال پرورش فصل مشترک چندگانه تعهد و التزام به هم پيوسته براي اين مشغوليت اشتراکي، ميان رشته اي و ميان فرهنگي به حساب ميآمد.

ما درباره اطلاعات غلط و درک ناصحيح در سطح جهاني، و بالاخص در غرب، از زنان و فرهنگ هاي اسلامي نگراني هاي مشترکي داشتيم. ولي هدف غايي EWIC تنها تصحيح سوء تفاهمات نبوده است. هدف اين طرح پيچيده کردن، در بافت آوردن و تاريخ نگاري حقايق مختلف و پيچيده درباره زنان و ارتباط آنها با فرهنگ هاي اسلامي به منظور به چالش کشيدن آنها در منطقه و تفکر مجدد بر روي گروه بندي ها، مفاهيم و تئوريهاي آن بوده است. EWIC به دنبال ايجاد پيشرفت در انديشه ها و شبيه سازي رويکردهايي جديد براي درک زنان و فرهنگ هاي اسلامي بوده است. EWIC هرگز به دنبال اين نبوده که در امور زنان و فرهنگ هاي اسلامي حرف آخر را بزند. اين طرح در واقع زمينه اي بوده براي اين که ما گرد يکديگر جمع شده، مقايسه کرده، بازسازي کرده و نوآوري کنيم. در چنين شکلي EWIC بسيار وامدار دورنماي جهاني تبادلات علمي بوده که بيشترين نقش را در شکل دهي و پايه ريزي تئوري ها و دانش ها داشته اند.

رليجيوسکوپ- وقتي صحبت از اسلام و انديشمندي غربي ميشود مسلمانان زيادي به وجود يک ايدئولوژي هدفمند و ابهامات موجود در شرق شناسي مشکوک ميشوند. شما سردبير EWIC بودهايد؛ همچنين شما موسس و اولين رييس انجمن مطالعات زنان خاورميانه (AMEWS) [ii] بودهايد. بگذاريد سئوالم را شفاف بپرسم. آيا EWIC هم يک دستور کار هدفمند داشته؟ آيا نويسندگان آن سواي بالا بردن دانش ما، به دنبال دستاورد ديگري نيز بوده اند؟ آيا به نظر شما دانشمندان مامور ايجاد تغييرات در مردم هستند؟

سُعاد جوزف – EWIC بيش از آن متفاوت و چند وجهي است که دستور العمل خاصي داشته باشد. ما شش مولف داشته ايم با زاويه ديد هايي مختلف، ناشري با طرح تجاري مخصوص به خود و هزاران نويسنده صاحب علوم و دانشهاي مختلف که تخصص همه آنها موضوع مورد نظر بوده و الين افراد از اقصي نقاط جهان انتخاب شده بودند – که بسياري از اعضاي هيئت تحريريه بيشتر آنها را نمي شناختند. هيئت تحريريه محال بود بتوانند نويسندگان مان را وادار کنند که طبق اصول تحريري ما بنويسند زيرا اينکار باعث تشتت افکار آنها ميگرديد.

دانشمندان و انديشمندي زاييده زمان و مکان خاص خود است حتي اگر نوشته هاي آنها داراي حساسيت هاي زماني و مشخصه هاي مکاني باشد. مثلاً EWIC، حداقل در شکل و حالت کنونياش، به هيچ وجه شبيه يک کار دانشگاهي دهه پنجاه يا حتي هفتاد نيست.

با اين حال ممکن است در برخي مواقع دانشمندان مامورين ايجاد تغيير باشند. تا اين حد که دانش هاي جديد و رويکرد هاي جديد که آنها ارائه ميدهند دانشجويان آنها و مردم را وا ميدارند تا ديگرگون فکر کنند، بنابراين ما ها بي تاثير نيستيم. هر چند خيلي راحت ميتوان ارتباطي خطي و مستقيم بين اندشمندي و تغييرات اجتماعي پيدا کرد، با اين حال دانشمندان دوست دارند به عنوان کساني شناخته شوند که راههايي نوين براي تفکر و انديشه ارائه ميدهند. اگر EWIC در ايجاد زمينه اي براي روشهاي بهتر تفکر و انديشه درباره زنان و ارتباط آنها با فرهنگ هاي اسلامي موفق شده باشد، پيامد هاي آن بسيار فراتر از دانشهاي مختلف در بسياري از زمينه هاي کنش اجتماعي و روابط اجتماعي خواهد بود. بايد قبول کرد اين مسئله سازنده خواهد بود.

در چنين حالي حق با شما است که EWIC يک ديد بين المللي ايجاد پيوند و تبادل اطلاعات ايجاد کرده است. به طور مثال، برا يدستيابي به اين هدف، من موسسه Ford و موسسه سوئدي الکساندريا را بر آن داشته ام که جلد اول EWIC را به عربي ترجمه کنند تا روي اينترنت به منظور دستيابي رايگان عموم منتشر شود. اين ترجمه همين الان که ما داريم صحبت ميکنيم دارد توسط مجمع زنان و يادبود در قاهره انجام ميشود و حداکثر تا جون يا جولاي امسال (سال گذشته ميلادي) روي اينترنت منتشر خواهد شد و نشاني آن http://sjoseph.ucdavis.edu/ewic خواهد بود.

رليجيوسکوپ – در حالي که وقتي در غرب صحبت از اسلام ميشود يک مفهوم يکپارچه را به ذهن متبادر ميکند، با اين حال نام کتاب شما چنين نشان ميدهد که چند "فرهنگ اسلامي" وجود دارد. مولفين حواسشان جمع اين بوده که مدام سنن اسلامي را بافتي شناختي کنند. مثلآً، وقتي بحث سنت ازدواج پيش ميآيد، مدخل کشورهاي عربي، کانادا، آسياي مرکزي، آفريقاي شرقي، امپراتوري عثماني، آسياي جنوبي، ترکيه و ايالات متحده را از هم جدا کرده ايد. ولي آيا در بين فرهنگ ها، يک مرجع اسلامي مشترک بعنوان نماينده تجربه مشترک زنان به حساب نميآيد؟ آيا اصلاً برخي از مباحث و چالش ها ارتباطي با اسلام دارند؟

سُعاد جوزف – سئوال شما به طور دقيق اين است که چرا هيئت تحريريه و نويسندگان اينچنين تمايل به توليد EWIC داشتهاند. بسياري هستند که به سئوال شما پاسخ مثبت خواهند داد و پاي حرفشان خواهند ايستاد. شايد آنهايي که خيلي به ايمانشان پايبندند حتماً به سئوال شما پاسخ مثبت بدهند و من اين التزام و تعهد آنها را به ايمانشان ميستايم. وليکن اسلام تنها ايمان نيست. اسلام در مورد تاريخ هاي تمدن پيچيده جهاني نيز حرفي براي گفتن دارد که در زمان و مکانهاي مختلف به مقدار قابل ملاحظه اي متفاوت است. ويراستار اصلي ناشر به من پيشنهاد داد که نام
"زنان در اسلام" براي اين پروژه انتخاب کنم. من با اين ايده مخالفت کردم زيرا اين اسم بنيادگرايي اسلام را القا ميکرد که بعدها براي مان مشکل درست ميکرد. هيئت تحريره پس از چندين جلسه بر روي انتخاب نام براي پروژه به توافق مشترکي دست يافتند. آنچه ما را به نام EWIC رساند تاکيد بر روي اين نکته بود که ما ميخواهيم روابط بين زنان و فرهنگ ها و به طور خاص فرهنگ هاي اسلامي را بررسي کنيم. تاکيدي بر روي تاريخ هاي تمدن و نه بر روي تعريف بنيادي از اسلام.

با انجام يک پروژه جهاني، ميان فرهنگي و قياسي، که در نوع خود اولين معيار و حوزه ميان رشتهاي است، هيئت تحريره تلاش داشتهاند يک ماتريکس از اطلاعات، تئوري و دانش تهيه کنند که محلي و قرينه اي بوده و نماينده گفتارهاي زيادي باشند که توانستيم به آنها دسترسي پيدا کنيم. همزمان با اينکه ما اين مواد را تهيه ميکرديم، هر چه بيشتر اين امکان را ياتفتيم که به طور علمي و تجربي کاري باريک بينانه ارائه کنيم. کاري که نياز به بررسي اماکن و جاهايي داشت که، چه به طور پيوسته و چه غير پيوسته، در سطحي متمدنانه بايد مورد بررسي قرار ميگرفتند. اين همان کار سختي بوده که EWIC آنرا ممکن ساخته است.

رليجيوسکوپ – مطالعات زنان، مطالعات جنسيتي – اينها چيزهايي است که در غرب شناخته دشه است اما وضعيت اينها در کشورهاي اسلامي چگونه است؟ آيا در اين کشورهاي اينگونه مطالعات با رشد زيادي مواجهند؟ ميتوانيد به ما بگوييد چند درصد از مشارکت کنندگان در اين طرح قسمت عمده اي از زندگي خود را در کشورهاي اسلامي گذرانده اند؟

سُعاد جوزف – مطالعات زنان و مطالعات جنسيتي حرکتهايي علمي در سطح جهان هستند که ديگر به يک ملت و يک الگوي خاص محدود نيستند. آرايه اي از سنن استدلالي در کشورهاي اسلامي وجود دارد که خود را به عنوان اساس مطالعات زنان مطرح ساخته اند و اين آرايه ها به سرعت در حال رشد و گسترش هستند. برخي از کشور به علت مطالعات شان بر روي مسائل زنان، نشريات و سازمانهاي فعال سياسي و اجتماعي شان (که بعضي از آنها عمري بيش از يک قرن دارند) در جايگاه رفيعي قرار گرفته اند مثل مصر، لبنان، ترکيه، ايران، پاکستان، هند، مالزي و اندونزي. ولي مطالعات حوزه زنان به عنوان يک رشته مطالعاتي در تمام کشورهاي اسلامي وجود دارد.

ما به عنوان يکي از سرماهي گذاري هاي خودمان تلاش کرديم دريابيم چه تعداد از نويسندگان مان از کشورهايي با اکثريت مسلمان هستند. فهميديم اين کار بسيار سختي است. دانشمندان افرادي سيال هستند. جاييکه دارند زندگي ميکنند شايد ارتباط چنداني با اصالت، هويت، تاريخ، وفاداري و الگوي رويکردهايشان ندارد. بهتر است بگويم اکثريت نويسندگان پروژه EWIC از "کشورهاي مسلمان" هستند ولي بدين معني نيست که آنها دارند در همان کشورهايي زندگي ميکنند که به آنها تعلق دارند. اگر جهان مهاجرت پذيرمان را در نظر بگيريم، اکثر نويسندگان ما حتي به سختي ميتوانند تعلق مستقلي نسبت به يک مکان – محل تولدشان - داشته باشند. اين همان چيزي است که EWIC را پروژه اي جالب و پيشرو کرده است.

رليجيوسکوپ – پروژه ترجمه عربي اين کتاب به عربي روي اينترنت چقدر تاکنون پيشرفت داشته است؟

سُعاد جوزف- ناشر تصميم دارد نسخه چاپي EWIC را در سال 2006 روي اينترنت قرار دهد. ميتوانيد براي بدست آوردن اين نسخه را ثبت نام کنيد. با اين حال نسخه الکترونيک آن يک هيئت تحريره جداگانه و سري جديد از مداخل را خواهد داشت. همانطور که گفته بوديم يک هيئت تحريره جديد تشکيل داديم. بخشي از نسخه اينترنتي دستيابي به دانشمنداني است که موقع تهيه نسخه چاپي به آنها دسترسي نداشتيم. ولي نسخه اينترنتي EWIC اهداف ديگر بسيار زيادي نيز خواهد داشت. در اين نسخه خواهيم توانست تمام مقالات مربوط به زنان که در جلد هاي متفاوت EWIC آمده بودند را گردآوري کنيم که مثلاً زنان ايراني را نيز شاتمل خواهد شد و همه آنها را در داخل يک جلد جمع کنيم. شايد سرمايه گذاري ديگري هم کرديم تا عناوين ديگري نيز از جلد هاي متفاوت را جمع آوري و آنها را به زبان هاي محلي ترجمه کنيم تا مخاطبين دسترسي آسانتري به EWIC داشته باشند. اميدواريم در نسخه اينترنتي نوآوري ها و رويکردهاي جديدي داشته باشيم مثل ديالوگ ها و آثار قياسي که استفاده از نسخه اينترنتي را بسي آسانتر از نسخه چاپي خواهد کرد.

رليجيوسکوپ – جلد ششم و نهايي EWIC قاعتاً بايد در سال 2007 به پايان برسد، ولي اين به معناي پايان پروژه EWIC نخواهد بود. شما تصميم داريد امکان ايجاد يک پروژه اينترنتي و رو به جلوي EWIC را فرهم آوريد. اينترنت نيز راهي براي کار شبکه اي است: از مرکز بين المللي تحقيقاتي توسعه [iii] مجوز اين را گرفته ايد که تا پايگاه داده هاي کنوني EWIC را گرفته و پايگاه داده هاي دانشمندان دائرة المعارف زنان و فرهنگ هاي اسلامي [iv] را به عنوان يک مرجه اينترنتي و به صورت رايگان روي وب منتشر کنيد. خود اين ليست پيش از اين نيز داراي 3800 دانشمند از سراسر جهان بوده است.

سُعاد جوزف- من براي درخواست مقاله براي EWIC من پايگاه داده هايي از نويسندگان تهيه کردم و خيلي زود ديديم حدود 3800 متخصص در تمام رشته ها از سراسر جهان در اختيار داريم. اين پايگاه بايد بزرگترين پايگاه داده هاي متخصصين امور زنان و فرهنگ هاي اسلامي بوده باشد. من از مرکز بين المللي تحقيقاتي توسعه اجازه گرفتم تا اين پايگاه را منتشر، تکميل و روزآمد کرده و از اين متخصصين اجازه بگيرم تا قالب هاي کاري آنها را روي اينترنت براي استفاده عموم منتشر سازم.

اين پايگاه داده ها کهخ شامل نام دانشمندان، هنرمندان، فعالين، متخصصين و نويسندگي از همه گروه ها ميگردد، ميتواند به دانشمندان، دانشجويان تحصيلات تکميلي، ناشرين، سازمانهاي غير دولتي و ادارات دولتي کمک کند تا متخصصيني را که براي انجام پروژه هايشان نياز دارند بيابند. اين پايگاه داده ها در نشاني http://sjoseph.ucdavis.edu/ewic منتشر خواهد گرديد. ميخواهم به اعضا و خوانندگان تان من جمله دانشجويان اين مژده را بدهم که اگر دارند روي موضوعي مرتبط با زنان و فرهنگ هاي اسلامي کار ميکنند، فرم قالب دانشمندان را در اين نشاني پر کنند. تا بتوانند در اين شبکه جالب بين المللي متشکل از دانشمندان شرکت داشته باشند.